VM voor Dummies
Koepel ALMA

AlexandriŽ

Jan van Eyck, AlexandriŽ en Firenze



Inleiding

Sommigen merken soms op dat zij het verband niet zien tussen de schilder (en de loge) Jan van Eyck enerzijds, en het†Corpus Hermeticum, dat deze loge gebruikt als Boek op de Volmaakte Steen, anderzijds.

Ziehier een poging tot uitleg, ter aanvulling van een reeks†rituele overwegingen.

De kern van de maÁonnerie

Het centrale begrip in onze rituelen (en onze hele logefilosofie) is het†Humanisme, d.w.z. de levenshouding waarin wij onszelf in staat achten om iets constructiefs te doen aan onszelf en aan de samenleving.†Deze visie, die men in andere teksten de†autonome†levensvisie noemt, steekt schril af tegen de†heteronome†levensvisie, die vindt dat de belangrijkste dingen en inzichten des levens slechts tot stand komen door toedoen (openbaring en genade) van een Opperwezen (en zijn vertegenwoordigers op aarde).

Het was de overtuiging der stichters van JvE dat de autonome levensvisie de essentie zelf is van de Vrijmetselarij (zoals de naam†vrij-metselen = autonoom creŽren en realiseren†trouwens zelf suggereert), en dat al de rest (antiklerikalisme, machtsspelletjes, de socio-professionele en politieke netwerken, de oorlogen tussen de obediŽnties en de zogenaamde ďerkenningenĒ) daar niets mee te maken hebben, ook al schijnt de meerderheid der huidige Belgische maÁons daar volop in te ademen.

Het oude AlexandriŽ

Het humanisme, dat de rijke kern is van de westerse cultuur, is in het verleden ten volle tot ontplooiing gekomen in de stad AlexandriŽ (bestond van ongeveer 300 vC tot ongeveer 400 nC), wiens cultuur een schitterende synthese was van de mystieke Egyptische cultuur, het Griekse rationalisme, de Babylonische wetenschappen en het Joodse zelfvertrouwen. Die cultuur was onwaarschijnlijk rijk. De grootste wetenschappers der oudheid, van Euclides en Archimedes tot Eratosthenes, studeerden en werkten daar, ze vonden de algebra, de driehoekmeting en de sterrenkunde uit, en de verbeterde kalender die wij vandaag nog gebruiken. De grote Joodse filosoof Filo, Plotinus die het Platonisme heeft gemoderniseerd, leefden daar, en in AlexandriŽ werd het oude bijbeltestament gered voor de joden (de Septuagint) want de Hebreeuwse versie was verloren gegaan toen de Romeinen Jeruzalem rond 60 n.C. vernietigden en alle joden verjoegen. De Alexandrijnse wetenschappers wisten tevens dat de aarde rond was en wat haar straal was, ze ontdekten het heliocentrisme, de geneeskunde van Galenus, voor een deel het stoÔcisme (de grootste filosofie van het westen, misschien rijker dan het Boeddhisme, verrijkt met de Wester se ondernemingszin), de hoogstaandste poŽzievorm (met de ďalexandrijnenĒ). Ook het christendom is in AlexandriŽ ontwikkeld, waarbij de Egyptische mythologie en vooral de mythe van Isis en Osiris en de Drievuldigheid van sommige Egyptische goden als inspiratiebron werden genomen. Verder zijn ook gnosis en alchemie scheppingen van het Alexandrijnse genie. De rijkdom van die cultuur is duizelingwekkend, en ze vormt echt de basis van de westerse cultuur.

In zijn tijd was AlexandriŽ intellectueel veel belangrijker en invloedrijker dan Rome, Athene of Jeruzalem. Dat fenomeen is in de†latere Europese geschiedschrijving eigenlijk bewust verdrongen, omdat de westerse religies enkel geÔnteresseerd waren in Jeruzalem, de keizers en politici enkel in Rome, en de filosofen enkel in Athene.

Het Corpus Hermeticum werd geschreven in de eerste eeuwen van onze†jaartelling, deels geÔnspireerd op oude Egyptische teksten, deels op de toenmalige Alexandrijnse filosofie. Na de verbodsbepalingen van Keizer Constantijn werden rijke christelijke en gnostische teksten door ongehoorzame maar scherpzinnige Egyptische monniken begraven in enkele kruiken buiten een klooster ten noorden van Karnak, namelijk in Nag-Hammadi.

Keizer Constantijn

Helaas was keizer Constantijn met het eigenzinnige en autonome AlexandriŽ niet zo opgetogen, en zocht hij een intellectueel eenvoudige en vooral een slaafse vorm van christendom, waarin de paus en hij God zelf vertegenwoordigden, en dus blind moesten gehoorzaamd worden. Het eenvoudige dualistische denken werd (her)ingevoerd: goed/kwaad, in staat van zonde/genade, enz. Uiteraard moest de Alexandrijnse cultuur uitgeroeid worden: de "kerkvaders" werden tot ketters†verklaard, gevangen, gefolterd en gedood. Hypatia werd vermoord, enz. Leugenachtige mythes werden ingevoerd zoals dat het christendom door Christus werd gesticht, dat hij persoonlijk de eerste paus had aangesteld, dat hij gestorven en verrezen was, en dat alles zich afgespeeld had in de heilige stad Jeruzalem (het christendom is in feite uitgevonden door Paulus als nieuwe joodse sekte, Christus was eigenlijk een militaire verzetsleider die de eeuwenoude theorieŽn der Essenen aanhing, Christus is na zijn mislukt initiatief teruggekeerd naar IndiŽ, en de Tempel van Jeruzalem is gewoon een kopietje van de schitterende maar vele eeuwen oudere Tempel van Tyrus).

De christenen vernietigden de bibliotheek van AlexandriŽ rond 430, de Moslims ruimden de rest op rond 660. AlexandriŽ en het humanisme verdwenen voor 10 eeuwen (400-1400) van de wereldkaart. Europa werd overspoeld door de Germanen, en vanuit hert zuiden langzamerhand bekeerd tot een "braaf" heteronoom christendom.

Firenze en het moderne humanisme

Na 1000 jaar "duistere" middeleeuwen, gedomineerd door het autoritaire christendom met het heteronome denken, is langzamerhand het autonome denken herontstaan ("Renaissance"), een stuk door de inspiratie der Griekse teksten die vanuit het Arabisch en Zuid-Spanje weer bekend werden. Dante, een Florentijn, was begonnen met een kritiek op het heteronome christendom†(La commedia Divina). De oudste stad van het renaissancedenken is Firenze. Men was niet tevreden met de vertaalde Arabische teksten van Plato en co, en de geldschieters van Firenze, de Medici's, stelden een hele ploeg "monniken" aan om in de Griekse en Macedonische kloosters te gaan zoeken of er nog oude teksten van de Griekse filosofen terug te vinden waren. Men vond inderdaad Plato en Aristoteles en zovele anderen.†Firenze werd in die tijd, die tevens de tijd van Jan van Eyck was, meermaals beschreven als het "Nieuwe AlexandriŽ".

De oudste filosoof, stadsmagistraat en eerste directeur van de beroemde Florentijnse Neo-Platonische School is†Marsilio Ficino†(1433-1499), tevens vertaler van de belangrijkste oude Griekse teksten. Men beschouwt hem als de geestelijke vader van de Renaissance. Men knoopte steeds meer aan met de oude Griekse cultuur, en een nieuwe cultuur, het Humanisme van de Renaissance, ontstond. De Europese cultuur was herboren, opnieuw een autonome denkcultuur, die stand houdt tot heden. De Renaissancestijl is dus veel meer dan een bouwstijl! Het is een manier van denken en handelen. De mens kan in principe alles aan, mits†voldoende pogingen, inspanningen, leerprocessen en lessen te trekken uit zijn mislukkingen.†Men aanvaardt niet meer de vroegere grenzen van hogerhand opgelegd, en die worden op tal van terreinen verlegd: de boekdrukkunst ontstaat, Columbus vaart naar Amerika, Luther hervormt het christendom, de polyfonie ontstaat voor†het eerst in de wereldgeschiedenis (tot dan toe en nog steeds vandaag buiten Europa musiceren alle volkeren in ťťn toon, de monofonie), de bouwkunst wordt neoklassiek, de natuurwetenschappen ontstaan en leiden mettertijd tot de moderne technieken en communicatiemiddelen. De geneeskunde leeft weer op met de Vlamingen Dodoens en Vesalius. Ook de kunst wordt vernieuwd. Tot de†grootste kunstenaars die grondige vernieuwingen hebben ingevoerd behoren Jan van Eyck, die Firenze rond die tijd†meermaals bezocht in opdracht van Filips de Goede, en†later Leonardo da Vinci. Rond†die tijd ontstond ook de Vrijmetselarij (eerste obediŽntie†in1599 in Schotland, tweede meer dan een eeuw later 1717 in Londen).

Eťn der grootste ontdekkingen van die tijd was het†Corpus Hermeticum, gevonden in een Macedonisch klooster door edelman-monnik Leonardo, afkomstig van Pistoia (een stadje tussen Luca, Montecatini en Firenze). Ficino moest van de Medici's onmiddellijk stoppen met zijn vertaling van Plato, en eerst dat Corpus in het Latijn vertalen. Het boek maakte zeer veel indruk omdat het, in tegenstelling tot de bijbel, een†beschrijving en uiting was van het autonome denken. Men dacht zelfs dat het historisch een voorloper was van de bijbel, en dat Mozes, de legendarische auteur van het Oude Testament, zich erop geÔnspireerd had. Het boek werd al snel vertaald in het Nederlands door de jonge Plantijn te Antwerpen. Het werd een werk dat zeer populair was bij de grootste geesten van die tijd, zoals†Erasmus, Spinoza en Diderot, de grondlegger van de Encyclopedisten, die de Franse Revolutie voorbereid hebben waarbij de Franse heteronome monarchie vervangen werd door een autonome democratie.

Marsilio Ficino was een tijdgenoot van de befaamde†Nikolaus Cusanus (1401-1464), een Duits filosoof en theoloog, die gepoogd heeft om westers en oosters christendom te verenigen, en zelfs islam en christendom te integreren. Hij iiet als eerste de koran vertalen in het Latijn. Van hem is de beroemde uitspraak "una religio in rituum varietate" (ťťn godsdienst in een verscheidenheid van ritussen). Zoals later geloofde hij dat alle godsdiensten een deel van de waarheid bevatten, en hij wordt dan ook beschouwd als een voorloper van het integratieve denken, zoals later Kant en Hegel.

Jan van Eyck

Hopelijk is hiermee duidelijker dat het autonome Renaissancedenken dat begon in Firenze, dat zijn wortels heeft in AlexandriŽ, en waarvan schilder Jan van Eyck een geestelijke telg is, de ware link is tussen de loge Jan van Eyck en het Corpus Hermeticum.

De stichters van de loge Jan van Eyck kozen voor deze beroemde figuur als prototype, niet alleen omdat hij een rasechte renaissance-kunstenaar is, geestelijk verbonden met de denkschool van Firenze, maar ook omdat hij de bekendste Vlaamse en Gentse kunstenaar is, die daarenboven eerder een symbool is voor Schoonheid, de leuze van deze loge, dan van de begrippen Kracht en Wijsheid, die populairder zijn bij de traditionele Vrijmetselarij. Daarenboven is hij ťťn der zeldzame schilders die een loge/loods, een bouwhut voor de metselaars aan de voet van de toren, heeft geschilderd.


Jan van Eyck, Loge aan de voet van een Toren in aanbouw (detail van het†Barbarapaneel)